ΕΝΕΚΕΝ
13/12/2025
Καλώς ήλθατε, σας ευχαριστώ που είστε μαζί μας απόψε.
Η διασκευή του βιβλίου σε θεατρικό υπήρξε μια εμπειρία απώλειας.
Από τα πολλά θέματα που συνέθεταν αυτό το μυθιστόρημα έπρεπε να επιλέξω λίγα, να τα ανασυνθέσω και να τα συνδέσω μεταξύ τους ώστε να αποτελέσουν ένα αυτόνομο έργο. Άρα, χρειάστηκε να κόψω, να αφαιρέσω, να χάσω, να απωλέσω. Έτσι μέσα από τη διαγραφή και την απώλεια, δημιουργήθηκε κάτι νέο, ξεφύτρωσε μια νέα δυναμική.
Όπως ήδη σκεφθήκατε ίσως, το ίδιο το βιβλίο, η συγγραφή του, έχει τη ρίζα του στον πόνο βιωμένης απώλειας, σε βασανιστικό πένθος, στην αγωνία για την συνέχιση της ύπαρξης κόντρα στις συνέπειες του αναπόφευκτου. Σαν το ξερό κλαδί που ανθίζει πάλι, σαν από θαύμα, με τον ερχομό της άνοιξης.
Η κυριότερη είναι η εργασία του πένθους.
Όταν είχα γράψει αυτό το βιβλίο, ο τίτλος του και μόνο, προκάλεσε επανειλημμένες αρνήσεις από διάφορους εκδότες. Όπως και τώρα, όταν προσκαλούσα κάποιους στη σημερινή εκδήλωση, έβλεπα την αποστροφή και τη δυσαρέσκεια στο βλέμμα τους διαβάζοντας τον τίτλο: Απώλειες !
Διότι, στην εποχή μας το πένθος δεν χαίρει καμίας εκτίμησης. Το κρύβουμε. Το αποσιωπούμε. Το φιμώνουμε. Το λογοκρίνουμε.
Η λεπτή γραμμή που χωρίζει την αξιοπρέπεια από την εκδήλωση του πόνου, γίνεται σύνορο απαραβίαστο. Το πένθος μας καταχωνιάζεται κάπου βαθιά μέσα μας, ανεπεξέργαστο, αυτούσιο, σκληρό.
Μέχρι τη μέρα που θα μας εκδικηθεί. Κι ακόμα και τότε, όταν βρεθούμε αντιμέτωποι με διάφορα συμπτώματα, ας πούμε με ψυχικά ή ακόμα και με ψυχοσωματικά και αυτοάνοσα, ακόμα και τότε ούτε που θα το σκεφτούμε, δεν θα το αναγνωρίσουμε, δεν θα του δώσουμε τη θέση που διεκδικεί στη ζωή μας. Στην πραγματικότητά μας.
Τώρα τελευταία στην Ελλάδα μπήκε η ψυχανάλυση, η ψυχολογία, στην καθημερινότητα για πολλούς. Είναι η ευκαιρία τους να επεξεργαστούν τα πένθη και τις απώλειές τους, μια που οι κοινωνικές συμβάσεις δεν επιτρέπουν αλλού αυτή την επεξεργασία.
Έτσι, συχνά, χάρη σε ένα πένθος ή σε μια απώλεια, αρχίζει να ξετυλίγεται η λειτουργία του ψυχισμού. Με την ψυχοθεραπευτική διαδικασία εμφανίζονται οι μηχανισμοί που ορίζουν τις ψυχικές κινήσεις μας, την συμπεριφορά του ψυχικού μας οργάνου.
Και τότε ευγνωμονούμε το πένθος που είχαμε απαξιώσει κάποτε. Διότι αυτό με την εργασία και την αναγνώριση που του δώσαμε, ως οφείλαμε, μας άνοιξε παράθυρο στο φως, στη ζωή.
Η εργασία του πένθους, σύμφωνα με την ψυχανάλυση, είναι μια ενεργή ψυχική διαδικασία μέσα από την οποία το υποκείμενο αποσπάται σταδιακά από το χαμένο αντικείμενο – είτε πρόκειται για ένα αγαπημένο πρόσωπο, είτε για μια ιδέα, ένα ιδανικό ή ακόμη και για ένα κομμάτι του εαυτού του.
Ο Φρόιντ, στο κείμενό του Πένθος και μελαγχολία (1917), περιγράφει το πένθος ως την φυσιολογική αντίδραση στην απώλεια ενός αντικειμένου αγάπης, σε αντίθεση με τη μελαγχολία, που είναι η παθολογική της μορφή. Σημειώνει ότι «το βαθύ πένθος, ο πόνος που αισθανόμαστε μετά την απώλεια ενός αγαπημένου προσώπου, μας απορροφά ολόκληρους».
Η εργασία του πένθους προϋποθέτει δύο κινήσεις: την αναγνώριση της απώλειας, δηλαδή την αποδοχή ότι το χαμένο αντικείμενο δεν υπάρχει πλέον στην πραγματικότητα, και την προοδευτική απόσυρση της λιβιδινικής επένδυσης.
Αναγνώριση της ψυχικής αποδέσμευσης της ενέργειας που ήταν δεμένη με αυτό το αντικείμενο ώστε να γίνει διαθέσιμη για νέους δεσμούς και ενδιαφέροντα. Αυτή η διαδικασία είναι αργή και επώδυνη, επειδή κάθε ανάμνηση και κάθε ψυχική αναπαράσταση του χαμένου αντικειμένου πρέπει να επανεμφανιστεί, να αναγνωριστεί και να απελευθερωθεί. Ο Φρόιντ περιγράφει ότι «κάθε ανάμνηση, κάθε ελπίδα, κάθε δεσμός» πρέπει να περάσει από αυτή την εσωτερική επεξεργασία.
Όταν το έργο του πένθους ολοκληρωθεί, το Εγώ απελευθερώνεται από το χαμένο αντικείμενο, η ενέργεια των ενστίκτων μπορεί να επενδυθεί εκ νέου σε άλλες σχέσεις, δραστηριότητες ή ιδανικά, και το άτομο ανακτά τη δυνατότητα να αγαπά και να δημιουργεί. Το πένθος δεν διαγράφει τη μνήμη, αλλά μεταμορφώνει την σχέση με τον νεκρό: δεν αποτελεί πια παρόν αντικείμενο επένδυσης, αλλά εσωτερικευμένη, συμβολική παρουσία.
Η παντοδυναμία αποτελεί επίσης ψυχαναλυτική έννοια, ακόμη κι αν ο Φρόιντ δεν τη διατύπωσε αρχικά ως αυτόνομο θεωρητικό όρο.
Από ψυχαναλυτική σκοπιά, ένα άτομο που επιβάλλει στους άλλους τον τρόπο που σκέφτεται ή ενεργεί μπορεί να εκφράζει μια ναρκισσιστική θέση παντοδυναμίας: το υποκείμενο βιώνει τον εαυτό του ως φορέα μιας μοναδικής αλήθειας και δεν μπορεί να αντέξει την ετερότητα. Με άλλα λόγια, δεν αντέχει να σκέφτεται ο άλλος διαφορετικά, γιατί αυτό απειλεί την φαντασιακή συνοχή του εγώ του.
Ο Φρόιντ θα μιλούσε εδώ για ένα «τυραννικό ιδεώδες του εγώ»: το άτομο ταυτίζεται με ένα ιδανικό που πιστεύει ότι πρέπει να ισχύει για όλους και απαιτεί από τους άλλους να συμμορφωθούν. Έτσι διατηρεί την εσωτερική του συνοχή, προβάλλοντας κάθε διαφορά προς τα έξω, δηλαδή πάνω στον άλλο. Με απλά λόγια: «Αν δεν σκέφτεσαι όπως εγώ, με θέτεις σε κίνδυνο — άρα σου επιβάλλω τη σκέψη μου.»
Πριν χωριστούμε, θέλω να πω ένα μεγάλο ευχαριστώ στους τρεις αναγνώστες ηθοποιούς:
Την Μαρία Αμανατίδου, τον Νίκο Κουμαριά και τον Κυριάκο Δανιηλίδη.
Για τα επιμελημένα βίντεο και τις μουσικές που επέλεξε ευχαριστώ τον Φώτη Μαρκάδα.
Ευχαριστώ για την φιλοξενία το ΕΝΕΚΕΝ, τον Γιώργο και την Μαριλού.
Και σε όλους σας «στο επανιδείν» και καλές Γιορτές. Σας ευχαριστώ!
